عوامل مرتبط با افزایش و کاهش گرایش دانشجویان به دینداری؛ بررسی پدیدارشناختی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

دکتری روان‌شناسی بالینی، استاد گروه روان‌شناسی دانشکده علوم تربیتی و روان‌شناسی دانشگاه تهران

چکیده

هدف: این مطالعه با هدف فهم عوامل مرتبط با افزایش و کاهش گرایش دانشجویان به دینداری انجام شد. روش: رویکرد این مطالعه، کیفی و روش آن پدیدارشناختی بود. مشارکت‌کنندگان در پژوهش، 105 نفر از مطلعان در چهار خوشۀ دانشجویان(75 نفر)، اعضای هیئت علمی(9 نفر)، مدیران فرهنگی(9 نفر) و استادان حوزوی(12 نفر) بودند که به روش نمونه‌گزینی هدفمند از نوع ملاکی انتخاب شدند. به منظور گردآوری داده‌ها از فن مصاحبۀ نیمه‌ساختارمند و برای تحلیل داده‌ها از روش کُلایزی استفاده شد. یافته‌ها: دربارۀ عوامل مرتبط با افزایش گرایش به دینداری، تحلیل داده‌ها به شناسایی 49 زیرمضمون و 29 مضمون منتج شد. مضامین «زندگی و رشد در خانواده‌های مذهبی»، «وجود الگوهای دینداری در جامعه و دسترسی به این الگوها»، «صداقت و اخلاص دینی در فعالیتهای مسئولان و آحاد جامعه»، «روش تدریس مدرسان دروس معارف»، «گرایش درونی و فطری انسان به دینداری»، «کسب دستاوردهای مثبت از دین و ظرفیتهای آن در زندگی» و «تقویت اندیشه‌ورزی دینی و کیفیت مبانی معرفتی»، مضامینی بودند که دست‌کم سه خوشه از اعضای گروه نمونه، از آنها به عنوان عوامل مرتبط با افزایش گرایش دانشجویان به دینداری یاد کردند. دربارۀ عوامل مرتبط با کاهش گرایش به دینداری، تحلیل داده‌ها بیانگر 87 زیرمضمون و 60 مضمون اصلی بود. مضامین «سوء عملکرد افراد به ظاهر مذهبی»، «سوءرویّه‌ها در تبلیغ و تبیین دین»، «عوامل مربوط به آموزش دروس عمومی»، «ویژگی‌های شناختی و روانی دانشجویان»، «عوامل اجتماعی» و «اقتصادی» و «عوامل مربوط به شبکه‌های اجتماعی و رسانه‌ها»، مضامینی بودند که دست‌کم سه خوشه از اعضای گروه نمونه به عنوان عامل مرتبط با کاهش گرایش به دینداری معرفی کردند. نتیجه‌گیری: توجه به این عوامل در سیاستگذاری برای تربیت دینی دانشجویان امری ضروری است و پیشنهاد می‌شود به منظور ارتقای دینداری دانشجویان، نهادهای فرهنگی دانشگاه ضوابط مشخص آموزشی با لحاظ عوامل مؤثر احصاشده، تدوین کنند.

کلیدواژه‌ها


  • قرآن کریم. ترجمۀ محمدمهدی فولادوند.
  • ابوالمعالی، خدیجه(1391). پژوهش کیفی از نظریه تا عمل. تهران: علم.
  • امیری، مجتبی؛ محمدمهدی ذوالفقارزاده و احمد کوهی(1398). «برآوردی از پیامدهای روندهای دینداری در آیندۀ تبلیغ دین». مطالعات فرهنگ ارتباطات، ش 77: 262-235.
  • بازرگان، عباس(1398). روشهای تحقیق کیفی و آمیخته. ویرایش نهم. تهران: دیدار.
  • بوسلیکی، حسین(1391). «اخلاق تبلیغ دین در عصر حاضر؛ ارزشها و معضلها(بایسته‌های اخلاقی تبلیغ دین از منظر آیت‌الله جوادی آملی)». حکمت اسراء، ش 13: 201-171.
  • حسینیان، سید حامد؛ مسعود کیان‌پور و علی ربانی خوراسگانی(1398). «توصیف کیفی فراگرد ارتباط مردم و روحانیت در تبلیغ دین؛ نگرشی آسیب‌شناسانه از منظر روحانیون مبلّغ نخبه». پژوهشهای راهبردی مسائل اجتماعی ایران، ش 8(3): 57-82.
  • حضرتی صومعه، زهرا(1395). «میزان دینداری زنان دانشجو و عوامل اجتماعی مؤثر در آن(مطالعۀ موردی دانشگاه آزاد اسلامی واحد علوم و تحقیقات تهران)». مطالعات راهبردی زنان، ش 19(73): 125-151.
  • خدایاری‌فرد، محمد(1398). برنامۀ توسعۀ اخلاق در دانشگاه: پروتکل مهارتهای نیک زیستن. دانشگاه تهران، دانشکدۀ روان‌شناسی و علوم تربیتی. [پژوهش منتشرنشده].
  • خدایاری‌فرد، محمد(1397). تحلیل دیدگاه استادان، دانشجویان، روحانیون و مدیران فرهنگی دربارۀ جایگاه دروس عمومی در دینداری دانشجویان به منظور ارائۀ راهکارهایی برای ارتقای اثربخشی دروس عمومی در گرایش دانشجویان به دینداری. دانشگاه تهران، دانشکدۀ روان‌شناسی و علوم تربیتی. [پژوهش منتشرنشده].
  • خدایاری‌فرد، محمد؛ باقر غباری بناب، الهه حجازی و رامین هاشمی گشنیگانی(1398). «روابط بین فردی درون خانواده و دینداری نوجوانان: ارائۀ یک مدل ساختاری». روان‌شناسی دین، ش 12(3): 55-71.
  • رحیمی، محمد؛ زهرا حضرتی صومعه و اقباله عزیزخانی(1395). «سنجش میزان برخورداری دانشجویان از شاخصهای دینداری و عوامل اجتماعی مؤثر بر آن(مطالعۀ موردی دانشجویان دانشگاه آزاد اسلامی واحد علوم و تحقیقات تهران)». مطالعات جامعه‌شناختی جوانان، ش 21(6): 99-118.
  • رضادوست، کریم؛ علی حسین حسین‌زاده و حلیمه مصطفایی دولت‌آبادی(1391). «بررسی جامعه‌شناسی برخی از عوامل مؤثر بر میزان دینداری(مورد مطالعه: دانشجویان دانشگاه شهید چمران اهواز)». برنامه‌ریزی رفاه و توسعۀ اجتماعی، ش 10: 1-38.
  • سجادی، سید مهدی(1384). «تبیین و ارزیابی رویکرد عقلانی به تربیت دینی: قابلیتها و کاستی‌ها». نوآوری‌های آموزشی، ش 11: 55-35.
  • فتحی، ابراهیم و ربابه فتحی(1392). «انتظارات اقشار مختلف از روحانیون». اسلام و مطالعات اجتماعی، ش 1(2): 2-31.
  • فتحی، منصور؛ نسرین مروّتی و نادر مروّتی(1394). «بررسی عوامل مؤثر بر میزان دینداری جوانان 15 تا 29 ساله شهر سنندج». پژوهشنامه مددکاری اجتماعی، ش 5: 166-144.
  • قاسمی، حمیده؛ سید اسماعیل هاشمی، مهناز مهرابی‌زاده هنرمند، ایران داوودی و عبدالزهرا نعامی(1395). «پیش‌بینی دینداری دانشجویان دانشگاه شهید چمران اهواز بر اساس خودکارامدی الگوبرداری معنوی، ادراک از دینداری والدین و ویژگی‌های شخصیتی». دانش و پژوهش در روان‌شناسی کاربردی، ش 17(4): 21-30.
  • کلینی، محمد بن یعقوب(1379). اصول کافی. محمدباقر کمره‌ای. تهران: المکتبه الاسلامیه.
  • کمیتۀ برنامه‌ریزی دروس معارف اسلامی(1383). عناوین درسی و سرفصل دروس معارف اسلامی. وزارت علوم، تحقیقات و فنّاوری: معاونت آموزشی.
  • میرزایی، خلیل؛ لیلا آقاسیدحسنی و علی فلاحی(1395). «رابطۀ دینداری و عضویت افراد در شبکه‌های اجتماعی نیکوکاری». دین و ارتباطات، ش 22(2): 137-173.
  • میرشاه جعفری، ابراهیم و محسن تقی‌زاده(1395). «واکاوی و اولویت‌بندی عوامل مؤثر بر دین‌پذیری دانشجویان». مطالعات معرفتی در دانشگاه اسلامی، ش 20(3): 345-358.
  • نوربخش، یونس؛ محمدمهدی مولایی و حامد طالبیان(1392). «تأثیر انواع رسانه بر دینداری دانشجویان دانشگاههای سراسر کشور». مدیریت در دانشگاه اسلامی، ش 1(2): 47-70.
  • نوروزی، فیض‌اله و فرهادیان، سعید(1393). «بررسی عوامل اجتماعی و فرهنگی مؤثر بر دینداری جوانان». مطالعات راهبردی ورزش و جوانان، ش 23: 30-7.
  • یوسفی لویه، وحید(1386). «تأثیر آموزش دروس معارف اسلامی بر نگرش دینی دانشجویان». تربیت اسلامی، ش 3(5): 153-184.
  • Aleksynska, M. & B.R. Chiswick (2013). “The determinants of religiosity among immigrants and the native born in Europe”. Review of Economics of the Household, 11(4): 563-598. DOI 10.1007/s11150-013-9188-7.
  • Bayrakhtar, M.M. (2017). “The factors affecting religious development in the context of religious education in Turkey”. US-China Education Review, 7(3): 169-177.
  • Bradshaw, M. & C.G. Ellison (2008). “Do genetic factors influence religious life? Findings from a behavior genetic analysis of twin siblings”. Journal for the Scientific Study of Religion, 47(4): 529-544. https://doi.org/10.1111/j.1468-5906.2008.00425.x
  • Collins, B.W. (2011). The effects of media use on religious individual's attitude toward and knowledge of science. A thesis approved by the department of Journalism and Media Arts. Submitted to the Graduate Faculty of Baylor University in Partial Fulfillment of the Requirements for the Degree of Master of Arts.
  • Cosgel, M.M.; J. Hwang, Th.J. Miceli & S. Yildirim (2019). “Religiosity: identifying the effect of pluralism”. Journal of Economic Behavior and Organization, 158: 219-235. Doi: 1016/j.jebo.2018.11.018
  • Davies, G. & L.J. Francis (2007). “Three approaches to religious education at key stages one and two wales: how different are church schools?”. Journal of Beliefs & Values, 28(2): 163-182.
  • Furstenberg, F. (2012). “The religious factor in Eastern Europe-theoretical considerations on emergent forms of secularized religion”. In: Transformations of Religiosity@ religion and religiosity in eastern Europe 1989-2010. Edited by Gert Pickel & Kornelia Sammet. 21-28.
  • Goodman, M.A. & W.J. Dyer (2020). “From parent to child: family factors that influence faith transmission”. Psychology of Religion and Spirituality, 12, 2: 178-190.
  • Hajinejad, F.; E. Ebrahimi, A. de Jong & m. Ravanipour (2019). “Factors promoting Iranian older adults’ spirituality: a qualitative content analysis”. BMC Geriatrics, 19(1): 1-10.
  • Liao, X. (2019). “China: some exceptions of secularization thesis”. Religion, 10(56). doi:10.3390/rel10010056.
  • McCleary, R.M. & R.J. Barro (2006). “Religion and political economy in an international panel”. Journal for the Scientific Study of Religion, 45(2): 149-175.
  • Perez-Agote, A. (2014). “The notion of secularization: drawing the boundaries of its contemporary scientific validity”. Current Sociology Review, 62(6): 886-904. DOI: 10.1177/0011392114533333
  • Petts, R.J. (2015). “Parental religiosity and youth religiosity: variations by family structure”. Sociology of Religion, 76: 120-196. doi:10.1093/socrel/sru064
  • Schieman, S. (2010). “Socioeconomic status and beliefs about God's influence in everyday life”. Sociology of Religion, 71(1): 25-51.
  • Sorea, D. (2017). “Some considerations of the future of secularization”. Bulletin of the Transilvania University of Brasov, 10(59): 93-106.
  • Spilman, S.; T. Neppl, M. Donnelan, T. Schofiend & R. Conger (2012).“Incorporating religiosity into a developmental model of positive family functioning across generations”. Developmental Psychology, 4: 762-774.
  • Stearns, M. & C. McKinney (2017). “Perceived parent–child religiosity: Moderation by perceived maternal and paternal warmth and autonomy granting and emerging adult gender. Psychology of Religion and Spirituality”. Advance online publication. http://dx.doi.org/10.1037/rel0000142
  • Stearns, M. & C. McKinney (2018). “Transmission of Religiosity from parent to Child: Moderation by Perceived Parental Depression and Anxiety”. Journal of Family Issues, 39(12): 1-26. https://doi.org/10.1177/0192513X18776355.
  • Uecker, J.E. & Ch.G. Ellison (2012). “Parental Divorce, Parental Religious
    Characteristics, and Religious Outcomes in Adulthood”
    . Journal for the Scientific Study of Religion, 51: 777-94.
  • Uecker, J.E.; M.D. Regnerus & M. Vaaler (2007). “Losing my religion: the social sources of religious decline in early adulthood”. Social Forces, 85(4): 1667-1692.
  • Verschoor-Kirss, A. (2012). “Even Satan gets likes on Facebook: The dynamic interplay of religion and technology in online social networks”. Journal of Religion & Society, 14(1): 10-12.
  • Zareie, M.; A. Raeisi & S. Saeidi (2015). “Studying social factors affecting religious beliefs of students”. International Academic Journal of Social Sciences, 2(9): 1-9.
  • Zielinska, K. (2013). “Concepts of religion in debates on secularisation”. Approaching Religion, 3(1): 25-35.
  • Holy Quran. Translated by Mohammad Mehdi Foladvand.
  • Abolmaali, Kh. (2012). Qualitative research; theory and application. Tehran: Elm.
  • Amiri, M. & M. Zolfagharzadeh (2019). “The Estimate of Consequences of Trends in Religion in the Future of Religious Propagation”. Journal of Culture-Communication Studies, 20(45): 235-262. doi: 10.22083/jccs.2019.144720.2533
  • Bazargan, A. (2019). An introduction to Qualitative and Mixed Methods Research. Tehran: Didar Publisher.
  • Busaliki, H. (2012). “Relationship between the Divine Law and Policy in The ethics of religious propagation in the contemporary world; the values and conflicts, and the moral necessities in religious propagation from the viewpoint of Ayatollah javadi Amuli”. Isra Hikmat, 4(3): 171-201.
  • Fathi, I. & R. Fathi (2013). “A common people’s expectations of clergymen”. Islam and Social Studies, 1(2): 2-31.
  • Fathi, M.; M. Morovati & N. Morovati (2015). “An investigation into the effective factors contributing to the rate of youth religiosity in Sanandaj”. The Quarterly Journal of Social Work Research, 2(5): 144-170.
  • Ghasemi, H.; E. Hashemi, M. Mehrabi Zadeh Honarmand, I. Davoodi & A. Neami (2017). “Spiritual modeling self- efficacy perception of parental religiousness and personality traits as predictors of student’s religiousness”. Knowledge & Research in Applied Psychology, 17(66): 21-30.
  • Hazrati Someeh, Z. (2016). “The degree of university female student’s piety and social factors affecting it”. Women’s Strategies Quarterly, 19(73): 125-151.
  • Hoseinian, S.; M. Kianpour & A. Rabbani Khorasgani (2019). “Qualitative Description of Harms in the Communication between People and the Clergy in Islamic Preaching from the Viewpoint of Elite Preachers”. Strategic Research on Social Problems in Iran University of Isfahan, 8(3): 57-82. doi: 10.22108/srspi.2019.117828.1427
  • Khodayarifard, M. (2019). Positive psychology protocol. Unpublished research. University of Tehran, Faculty of Education and Psychology.
  • Khodayarifard, M.; B. Ghobari Bonan, E. Hejazi & R. Hashemi (2019). “Interpersonal communication at family and adolescent’s religiosity”. Psychology and Religion, 14(3): 7-24.
  • Kulayni, Mohammad ibn Yaq’ub (2000). Kitab al-Kafi. Tehran: al Maktab Eslamiyeh.
  • Mirshah Jafari, E. & M. Taghizadeh (2016). “Analyzing and prioritizing the affecting factors on the religious acceptance of students”. Iranian Journal of Management in the Islamic University, 20(68): 345-358.
  • Mirzaei, K.; L. Aghahasani & A. Fallahi (2016). “The impact of religiosity on membership in charitable social networks”. Religion and Communication, 23(50): 147-174.
  • Nourbakhsh, Y.; M.M. Molaei & H. Talebian (2013). “Effect of different media on University student’s faithfulness all over the country”. Iranian Journal of Management in the Islamic University, 2(5): 47-70.
  • Nouroozi, F. & S. Farhadiyan (2014). “Impact of social and cultural factors on youth faith (case study: students in faculty of management and social sciences, Islamic azad university-north Tehran branch)”. Strategic Studies on Youth and Sports, 13(23): 7-30.
  • Rezadost, K.; A. Hoseinzadeh & H. Mostafayi (2012). “A sociological investigation of factors affecting religiosity: a case study of students at Shahid Chamran University”. Social Development & Welfare Planning, 4: 1-38.
  • Sajadi, S.M. (2005). “Explaining and assessing the rational approach to religious education (capacities and reductions)”. Quarterly Journal of Educational Innovations, 4(1): 38-57.
  • Yousefi Looyeh, V. (2008). “The effectiveness of “Islamic knowledge” training on student’s religious attitude”. Biquarterly Journal of Islamic Education, 3(5): 153-184.